Formy aktywności muzycznej dziecka

sierpień 26th, 2011

Do form aktywności muzycznej dziecka należą: śpiew, gra na instrumentach, ruch przy muzyce, tworzenie i słuchanie muzyki. Najbardziej naturalną formą czynnego uprawiania muzyki jest śpiew. Głos jest najstarszym, naturalnym instrumentem muzycznym posiadającym szczególne walory artystyczne. Możliwość wykorzystania głosu w każdej chwili decyduje o powszechności śpiewu. Ponieważ jednak śpiew jest najbardziej osobistą formą uprawiania muzyki, jego wykorzystanie uzależnione jest od wielu czynników. Czynniki fizjologiczne /np. konstrukcja aparatu głosowego, jego rozwój, dojrzewanie, stan zdrowia/ mogą w poważny sposób utrudniać prawidłowy śpiew. Nie bez wpływu pozostają także czynniki psychiczne, do których głównie należy zaliczyć strukturę uzdolnień muzycznych, odporność systemu nerwowego na sytuacje stresowe, inteligencję i inne cechy charakteru. Należy także wspomnieć o czynnikach artystycznych, które decydują o prawidłowym śpiewie. Niedostateczny jest czasem poziom umiejętności wokalnych wykonawcy, mała wrażliwość emocjonalna i estetyczna, uniemożliwiająca poprawne poczucie frazy muzycznej, barwy wokalnej, dynamiki, tempa, artykulacji itp.

Śpiew stanowi przedłużenie mowy, jest też najprostszą i najwcześniejszą formą kontaktu dziecka z muzyką, umożliwiającą bezpośrednią ekspresję. Przez śpiew dziecko kojarzy sobie dźwiękowy kształt elementów muzyki ze sposobem operowania własnym głosem, z odpowiednim ruchem oraz z graficznym zapisem wykonywanych dźwięków. Śpiew powinien służyć jako podstawa uświadamiania przez dziecko abstrakcyjnego charakteru muzyki jako sztuki. W oparciu o bezpośredni kontakt dziecka z muzyką przez śpiew nauczyciel ma możliwość przekazania uczniom wiadomości muzycznych. Odtwarzając muzykę głosem kształcimy także słuch muzyczny i jego muzyczną wyobraźnię. Forma śpiewania może służyć jako element zabawy i odprężenia, jako ilustracja zasad muzyki lub też jako materiał do ćwiczeń emisyjnych, solfeżowych czy improwizacji melodycznej. Termin solfeż oznacza kształcenie umiejętności czytania nut głosem. Przy nauczaniu solfeżu stosuje się dwie metody: solmizację absolutną i względną. Solmizacja absolutna posługuje się siedmioma sylabami „do re mi fa sol la si” do oznaczenia dwunastu różnych wysokości. W solmizacji względnej używa się siedmiu nazw dźwięków diatonicznych: „do re mi fa sol la ti” oraz pięciu nazw dla dźwięków chromatycznych: przy podwyższeniach – „di ri fi si li” i przy obniżeniach – „tu lu su mu ru”. W nauczaniu początkowym dzieci powinny opanować do perfekcji solmizację dźwięków diatonicznych w tonacji C-dur. Bardzo przydatna jest w tej kwestii znajomość fonogestyki. Początkowo fonogestyką posługuje się tylko nauczyciel, następnie poszczególne gesty wykonują także uczniowie. Fonogestyka ułatwia wyobrażanie sobie wysokości dźwięku i umożliwia śpiewanie solmizacją nawet wówczas, gdy dzieci nie znają jeszcze zapisu dźwięków na pięciolinii. Naukę  śpiewania nut głosem ułatwia też fonoplastyka. Na obrazie nutowym gamy wskazujemy dzieciom poszczególne jej stopnie kolejno lub też w różnej kolejności, które uczniowie mają intonować głosem.

Podstawę kształcenia głosu dziecka i jego pierwszych wyobrażeń muzycznych stanowi piosenka. Posiada ona wiele walorów estetyczno – ekspresyjnych, a przez fakt łączenia muzyki ze słowem ułatwia dziecku pierwsze kontakty z abstrakcyjną sztuką dźwięków. Jest ona materiałem, na podstawie którego można wytłumaczyć dzieciom zjawiska rytmiczne, melodyczne, dynamiczne i dotyczące budowy formalnej utworu muzycznego.

W śpiewie na lekcji powinny uczestniczyć wszystkie dzieci niezależnie od posiadanych zdolności muzycznych. Piosenki dobieramy do zainteresowań dziecka, nie przekraczając rozpiętości skali jego głosu, odbioru linii melodycznej, ugrupowań rytmicznych i skoków interwałowych. Nie należy narzucać dziecku norm wokalnych, lecz jedynie pobudzać jego naturalne predyspozycje do maksymalnego wysiłku i aktywności. Podczas śpiewu rozwijamy nie tylko możliwości głosowe, lecz także wyobrażenia słuchowe i pamięć interwałów czyli muzyczny słuch wysokościowy.

Kształcenie głosu dziecka jest procesem długotrwałym i bardzo złożonym. Rozwijamy w nim równocześnie szereg zespolonych ze sobą funkcji aparatu głosowego, przez co dążymy do osiągnięcia określonych umiejętności wokalnych warunkujących piękne brzmienie głosu ludzkiego. Do umiejętności tych należą:

· podparcie oddechowe najściślej związane z pracą nad rejestrami głosu – ich wyrównywaniem brzmieniowym – i z rezonansem;

· czysta intonacja, będąca wynikiem właściwego atakowania dźwięków;

· dźwięczność brzmienia i wyrównywanie głosu w całej jego skali, która w trakcie pracy nad aparatem głosowym jest rozszerzana /warunkiem dźwięczności i jednolitości barwy jest obecność tzw. rejestru głowowego w dźwiękach wszystkich rejestrów oraz prawidłowe zmieszanie rejestrów/;

· właściwa artykulacja i wyrównanie barwy brzmienia wszystkich samogłosek;

· umiejętność używania głosu we wszystkich nasileniach dynamicznych od pianissimo do fortissimo, przy zachowaniu jednolitości barwy i właściwego przechodzenia do wszystkich rodzajów skali dynamicznej;

· umiejętność prowadzenia głosu legato – szerokimi, łączącymi się frazami, uzależniona od podparcia oddechowego i właściwej pozycji krtani;

· elastyczność głosu i sprawność techniczna, umożliwiająca różnorodną artykulację dźwięków i śpiewanie w różnym tempie.

Wśród czynników warunkujących poprawną emisję i wykonywanie piosenek znajdują się: właściwa postawa podczas śpiewu, prawidłowe oddychanie, rozluźnienie mięśni krtani, szyi i gardła, kształcenie rejestru głosowego, prawidłowa artykulacja, czysta intonacja oraz umiejętność operowania własnym głosem.

Prawidłowa postawa to pozycja stojąca, wyprostowana i  wyrażająca gotowość do śpiewu. Mięśnie szyi, krtani i gardła powinny być rozluźnione. Nie należy nadmiernie wypinać klatki piersiowej i brzucha, zarówno ze względów estetycznych, jak i w celu efektywnego wykorzystania powietrza. Aby upewnić się, czy prawidłowo oddychamy,  opieramy dłonie na dolnych żebrach. W czasie wdechu powinniśmy odczuwać poszerzenie żeber w kierunku poprzecznym oraz napięcie i uniesienie mięśni w okolicy poniżej mostka. Prawidłowy oddech gwarantuje oddychanie przeponowo – żebrowe, nazywane także pełnym. W tym rodzaju oddychania występuje równowaga aktywności mięśni okołożebrowych oraz pasa brzusznego, która powoduje niskie położenie przepony i jej napięcie, co umożliwia wzięcie jak największej ilości powietrza, a także kontrolę fazy wydechu, czyli umiejętne dozowanie strumienia powietrza. W procesie oddychania wyróżniamy fazę wdechu i wydechu. Wdech powinien być całościowy, dający wrażenie, że jesteśmy napełnieni powietrzem. Wykonujemy go jednocześnie nosem i ustami. Moment przejścia z fazy wdechu do wydechu nazywamy zamknięciem oddechu. Osiągamy wówczas stan lekkości. Moment ten jest mało zauważalny, gdyż wydech następuje niemal równocześnie z zakończeniem fazy oddechowej. Kontrolowany wydech łączony jest z techniką podparcia oddechowego polegającą na świadomym zwolnieniu fazy wydechowej za pomocą kontrolowanego napięcia mięśni oddechowych. W momencie zakończenia fazy wdechowej klatka piersiowa jest rozszerzona, a przepona obniżona. Dzięki temu, że jedne mięśnie dążą do utrzymania rozszerzonej pozycji klatki piersiowej, a inne do pozycji wyjściowej przed fazą wdechu, żebra schodzą się wolniej, strumień powietrza jest dłuższy i kontrolowany. Problematyka rejestrów głosowych związana jest z aktywnością dwóch rezonatorów: głowowego i piersiowego. Należy prawidłowo kierować falę głosu na rezonatory głowowe poprzez ich umiejętne aktywizowanie oraz zachować łączność akustyczną z rezonatorem piersiowym. Osadzenie głosu w rezonatorach głowowych daje dobrą podstawę do rozwinięcia brzmienia górnego /rejestru głowowego/.

Naukę piosenki poprzedzamy zawsze ćwiczeniami przygotowawczymi – głosowymi, rytmicznymi i słuchowymi. Schemat przebiegu nauki pieśni          wg K., J. Chacińskich wygląda następująco:

a) nawiązanie do warstwy literackiej, stylistycznej i historycznej utworu;

b) demonstracja piosenki przez nauczyciela;

c) omówienie i nauka tekstu utworu;

d) omówienie i nauka materiału dźwiękowego;

e) właściwa nauka pieśni:

- nauka śpiewu fragmentów melodii pieśni,

- opanowywanie pieśni w całości, jej wykonanie i utrwalenie.

Prawidłowa emisja głosu jest znaczącym warunkiem w rozwijaniu umuzykalnienia dzieci i nigdy nie powinna być zaniedbywana. Na każdej lekcji powinien znaleźć się czas na ćwiczenia głosowe, a także na zaśpiewanie piosenki. Dzięki ćwiczeniom głosowym i śpiewanym piosenkom dziecko odkrywa swoje walory głosowe i zaspakaja własne potrzeby rozwojowe – bawi się, śpiewa i tworzy.

Drugim rodzajem ekspresji wykonawczej jest gra na instrumentach, służąca rozwojowi wrażliwości na współbrzmienia oraz kształtowaniu słuchu barwowego. Bardzo istotnym walorem gry na instrumentach jest fakt, że „zespołowe muzykowanie umożliwia znalezienie dla każdego, nawet najmniej zdolnego dziecka, takiego rodzaju aktywności muzycznej, która leży w granicach jego najmniejszych nawet możliwości, dając mu poczucie pełnowartościowości i sukcesu, kształtując w ten sposób pozytywny stosunek do zajęć muzycznych.”

Muzykowanie na instrumentach przyczynia się do rozwoju wielu cech osobowości, a przede wszystkim funkcji poznawczych, gdyż kształtuje pamięć, uczy koncentracji uwagi, spostrzegania zjawisk dźwiękowych oraz ujmowania ich w muzyczne całości.

Najprostszą formą gry na instrumentach jest akompaniowanie do śpiewu. Na początku wykorzystujemy różne efekty perkusyjne, np. klaskanie, tupanie, uderzanie o uda itd. Następnie wprowadzamy takie instrumenty perkusyjne, jak bębenek jednostronny, tamburyn, talerze, trójkąty, kołatka /kastaniety/, grzechotki /marakasy/, drewienka /klawesy/, tarka i blok akustyczny. Wszystkimi tymi instrumentami mogą posługiwać się dzieci już w klasie I szkoły podstawowej. Gra na wymienionych instrumentach przyczynia się do kształcenia poczucia rytmu i rozwijania wrażliwości na barwę dźwięku. Zaznajamianie dzieci z każdym z instrumentów powinno rozpoczynać się od omówienia budowy i sposobów wydobywania z niego dźwięku. Staramy się zawsze, aby każde dziecko mogło spróbować zagrać na nowym instrumencie. Interesującym zajęciem dla uczniów jest improwizacja swobodna lub poddana rygorom muzycznym /np. podany rytm lub budowa/. Na instrumentach perkusyjnych można też akompaniować do piosenek, wierszy, zabaw, inscenizacji i gier dramatycznych.

Dużym powodzeniem wśród dzieci cieszą się dzwonki chromatyczne, które można wykorzystać do rozpoznawania kierunku linii melodycznej, odróżniania dźwięków i grania fragmentów lub całej melodii piosenek.

Instrumentem łatwym do opanowania w klasach młodszych jest flet prosty, zwany także podłużnym. Należy zwracać uwagę, aby każdy uczeń miał własny flet. Decydują o tym przede wszystkim względy higieniczne.

Innym rodzajem aktywności muzycznej jest spontaniczna ekspresja ruchowa. Poprzez prawidłowo i systematycznie prowadzone zajęcia muzyczno – ruchowe:

- dajemy dzieciom możliwość zaspokojenia naturalnej potrzeby ruchu i rozwijamy ich sprawność fizyczną,

- dostarczamy bodźca do rozwoju ciała i kształcimy naturalne czynności ruchowe,

- korygujemy dysproporcje rozwojowe,

- wyrabiamy estetykę ruchów,

- uczymy ekonomii ruchowej, polegającej na umiejętności wykonania dużej ilości pracy przy zużyciu minimum energii

Ekspresja ruchowa jest jednym z wariantów przeżycia muzycznego. Poza wyżej wymienionymi walorami ćwiczeń muzyczno – ruchowych możemy wyróżnić jeszcze: rozwijanie poczucia rytmu, pamięci muzycznej, myślenia, uwagi, wyobraźni przestrzennej i wrażliwości muzycznej. Do najczęściej występujących zajęć ruchowych przy muzyce zaliczyć można: inscenizowanie treści piosenek, własną improwizację do słuchanej muzyki żywej lub mechanicznej, mimiczne scenki ruchowe, improwizację ruchową do słuchanej melorecytacji, wyrażanie ruchem wartości rytmicznych i krótkich miniatur muzycznych, interpretowanie ruchem budowy formalnej utworów takich, jak fuga, rondo, wariacje czy kanon. Rolę szczególną w zajęciach tego typu przypisuje się tańcom regionalnym i narodowym.

Potrzebę umuzykalniania dziecka przez wyzwalanie jego aktywności ruchowej uzasadnił E. Jaques – Dalcroze, szwajcarski muzyk i pedagog, żyjący na przełomie XIX i XX wieku. Pisał, iż „praktyka powinna poprzedzać teorię, której prawidła należy podać dzieciom wówczas, kiedy doświadczyły na sobie zjawiska, z którego prawidła te wypływają.” Wynika z tego, że zabawy muzyczno – ruchowe ułatwiają dziecku zrozumienie podstawowych prawideł muzyki oraz wpływają na rozwój jego wyobraźni muzycznej.

Ćwiczenia z zakresu techniki ruchu powinny być na tyle atrakcyjne, by nie spowodowały znużenia zajęciami, a ich tempo nie może utrudniać dziecku kontroli wykonania ruchu. Ważne jest bowiem świadome wykonawstwo.

W trakcie zabaw ruchowych można wykorzystać wiele przyborów, takich jak pałeczki, wstążki, szarfy, chusteczki czy obręcze. Charakter tych zajęć powinien obejmować określone zadania ruchowe oraz ćwiczenia naśladowcze /naśladowanie ludzi, zwierząt, zabawek itp./.

Aby przyczynić się do rozwoju osobowości twórczej nie możemy oczywiście pominąć twórczości muzycznej. Nauczyciel nie może prowadzić zajęć jedynie typu odtwórczego, ponieważ wówczas wychowa rutynowych naśladowców. W swej pracy powinien znaleźć czas na zajęcia twórcze poprzez proponowanie uczniom celów alternatywnych, czyli przez formułowanie problemów otwartych.

Każdy proces twórczy może posiadać następujące cechy: całkowitego kontrastu /innowacje/, podobieństwa /częściowe zachowanie cech wzoru/, identyczności /przewaga elementów wzoru muzycznego/. Jeżeli uda nam się odpowiednio zachęcić dzieci, wówczas nawet najbardziej nieśmiali szybciej wyzwolą swoje pomysły twórcze. Tematyka muzycznych zadań otwartych uwzględniać może ilustracje muzyczne do wierszy i opowiadań czy też dzieł plastycznych, a także tworzenie muzyki na podstawie najróżniejszych doświadczeń i indywidualnych kontaktów dziecka ze światem.

Najtrudniejszym zadaniem dla ucznia może okazać się tworzenie muzyki głosem. Wynika to chociażby z zahamowań natury emocjonalnej. Jednym z przykładowych ćwiczeń kształcących głos poprzez tworzenie muzyki jest zadanie z wykorzystaniem „metody heurystycznego śpiewu.” Istotą owej metody jest rozwiązywanie zadań twórczych w odpowiedzi na podane przez nauczyciela bodziec muzyczny. Dziecko pod wpływem inspiracji dorosłego tworzy własną śpiewankę, wyzwalając w ten sposób naturalne możliwości wokalne.

Bodźcem stymulacyjnym w twórczości muzycznej mogą być wiersze, fragmenty prozy, różnorodne przedmioty, spektakle teatralne, obrazy malarskie, szkice itp.

Kolejną formą aktywności muzycznej jest słuchanie muzyki. Percepcja muzyki najczęściej kojarzona jest z wszelkimi przejawami odbiorczymi, związanymi ze słyszeniem poszczególnych elementów utworu muzycznego i całości ułożonej z tych elementów, śledzeniem wszelkich zachodzących w niej zmian oraz zdolnością przyswajania jej ekspresji.

Przebieg percepcji utworu muzycznego przebiega w trzech kierunkach:

1. jako postrzeganie podświadome – nieuświadomione;

2. jako percepcja ukierunkowana, zdeterminowana pozytywnymi motywacjami i uświadomieniem treści estetycznej przekazu muzycznego;

3. jako działalność perceptywna poprzez konsolidację słyszenia, przeżywania i rozumienia muzyki.

Celem słuchania muzyki jest przede wszystkim wzbogacanie doświadczeń słuchowych dzieci, kształcenie ich pamięci i wyobraźni muzycznej, a także przekazywanie uczniom wiadomości o muzyce i jej dziejach. Repertuar przeznaczony do odbioru powinien wywoływać różnorodne odczucia estetyczne, posiadać bogate walory wykonawcze i treściowe oraz musi być dostosowany do wieku uczniów. Poza utworami klasycznymi należy zapoznawać dzieci z muzyką ludową, regionalną oraz środowiskową.